“Αίματος Χρώμα”: Μια σημαντική εικαστική έκθεση στο Κομμένο της Άρτας

Γράφει ο Γρηγόρης Αναγνώστου*

Ξημερώματα της 16ης Αυγούστου 1945, στο χωριό Κομμένο της Άρτας λαμβάνει χώρα μια από τις μεγαλύτερες σφαγές αμάχων κατά τη διάρκεια της τριπλής ναζιστικής κατοχής της Ελλάδας, ως αντίποινα για την είσοδο στο χωριό μικρής ομάδας ανταρτών στις 12 Αυγούστου 1945 για τη συγκέντρωση τροφίμων.
Ο απολογισμός της σφαγής ήταν 317 άτομα: 97 παιδιά μέχρι 15 ετών, 14 ηλικιωμένοι 67 έως 75 ετών, 119 γυναίκες 16 έως 65 ετών και 87 άνδρες 16 έως 65 ετών, καθώς και το ολοσχερές κάψιμο του χωριού από το 98ο Σύνταγμα του συνταγματάρχη Γιόζεφ Ζάλμινγκερ. Υπολογίζεται ότι από τη σφαγή επέζησαν περίπου 440 άτομα, πολλοί από τους οποίους κατάφεραν να ξεφύγουν είτε κολυμπώντας, είτε με βάρκες προς τον Αμβρακικό Κόλπο, ενώ κάποιοι άλλοι κρύφτηκαν στις καλαμιές στις όχθες του Αράχθου ποταμού.
Στο πλαίσιο των εκδηλώσεων που πραγματοποιούνται κάθε χρόνο από τη μαρτυρική κοινότητα Κομμένου για να τιμηθούν τα θύματα της ναζιστικής θηριωδίας, φέτος λαμβάνει χώρα και μια διαφορετική εικαστική έκθεση, με τίτλο «Αίματος Χρώμα», που εγκαινιάστηκε στις 6 Αυγούστου και θα διαρκέσει μέχρι τις 30 Αυγούστου, στον χώρο του Δημοτικού Σχολείου Κομμένου. 
Στην έκθεση, συμμετέχουν οι εικαστικοί: Γιάννης Ανδρειωμένος, Κατερίνα Ασλανίδου, Δήμητρα Βελισσάρη, Ουρανία Βολονάκη, Ελισάβετ Κεχαγιά, Μάρθα Κορίτσογλου, Μαρία Λιάκου, Εύα Μελά, Κάλλια Παπαθεοδώρου, Χρήστος Παππάς, Πόπη Σαρρή, Φοίβος Σοφικίτης, Ιωάννα Χρηστάκου. 
Μέσα από διαφορετικές εικαστικές προσεγγίσεις, αξιοποιώντας ένα μεγάλο εύρος υλικών και τεχνικών, με αφορμή τη σφαγή τον Αύγουστο του 1945, οι συμμετέχοντες εικαστικοί πραγματεύονται όχι μόνο την ιστορική μνήμη και την ανάγκη αυτή να διατηρηθεί, αλλά καταφέρνουν εύστοχα να τη συνδέσουν με τις εξελίξεις σήμερα, τόσο στη χώρα μας, όσο και διεθνώς. Ιδιαίτερα σε μια περίοδο που οι ανταγγωνισμοί ανάμεσα σε ισχυρά ιμπεριαλιστικά κράτη και ενώσεις οξύνονται στην περιοχή μας, που θερμές εστίες και εστίες πολέμου καίνε σε όλη την υδρόγειο, που οι δρόμοι μεταφοράς ενέργειας και εμπορευμάτων βάφονται με το αίμα των λαών, που στο εσωτερικό της χώρας μας, αλλά και άλλων χωρών οι λαοί πεινάνε και υποφέρουν, επιβεβαιώνεται τη ρήση του Μπέρτολτ Μπρεχτ πως «ο πόλεμός τους γεννιέται απ’ την ειρήνη τους, καθώς ο γιος από τη μάνα / έχει τα δικά της απαίσια χαρακτηριστικά / ο πόλεμός τους σκοτώνει ό,τι άφησε όρθιο η ειρήνη τους».
Οι 13 εικαστικοί δεν αρκούνται στην αναπαράσταση των γεγονότων της σφαγής, αλλά επιχειρούν – μέσα από τη δουλειά που παρουσιάζουν – να θέσουν ερωτήματα και προβληματισμούς για το τώρα, να δώσουν ερεθίσματα, να κινητοποιήσουν. Άλλωστε η τέχνη από μόνη της, δεν μπορεί να αλλάξει τον κόσμο, μπορεί ωστόσο να εμπνεύσει, να κινητοποιήσει, να δώσει ερεθίσματα στον άνθρωπο, ώστε εκείνος να αλλάξει τη ροή της ιστορίας. Κι αυτό γίνεται φανερό από τη συγκεκριμένη έκθεση.
Συνεκτικός κρίκος στα παραπάνω, όπως εύστοχα υποδηλώνει και ο τίτλος της έκθεσης, δεν θα μπορούσε να είναι άλλος από το κόκκινο χρώμα του αίματος. Περιδιαβαίνοντας κανείς την έκθεση συναντά έργα καταγγελτικά απέναντι στην βιαιότητα του πολέμου, μα προπαντός απέναντι στην εκμετάλλευση και στο σάπιο εκμεταλλευτικό σύστημα που θρέφει το αυγό του φιδιού, που γεννά τους πολέμους, τη φτώχεια, την προσφυγιά. 
Κολλάζ με στοιχεία από τη ναυπηγοεπισκευαστική ζώνη του Περάματος –εκεί που η εκμετάλλευση χτυπά κόκκινο και τα εργατικά ατυχήματα διαδέχονται το ένα το άλλο -, με άμμο και παπούτσια –που παραπέμπουν στις καραβιές των προσφύγων που θαλασσοπνίγονται στη Μεσόγειο – μικτές τεχνικές που αποτυπώνουν τους γεωπολιτικούς ανταγωνισμούς στην περιοχή, αλλά και τους αγωνιζόμενους λαούς στην Παλαιστίνη και αλλού, παιδικές φιγούρες που αναδύονται μέσα από συντρίμμια και συρματοπλέγματα, δίνουν τον τόνο και συνομιλούν με άλλα έργα που αποτυπώνουν τη φρίκη του πολέμου, τις ερπύστριες, τα κατεστραμμένα τοπία, τον ξεριζωμό, ό,τι απόμεινε από τις καταστροφές. Ακόμη, έργα εννοιολογικά, που συντίθενται από στρώσεις υλών με διαφορετικές υφές, έχουν ευθεία αναφορά στη μνήμη, στην κοινωνικά συσσωρευμένη πείρα που αποκτά ο άνθρωπος στη διαδικασία της εξέλιξής του, πείρα απαραίτητη για το σήμερα. 
Όλα τα παραπάνω, συνδυασμένα με στίχους ελλήνων και ξένων ποιητών, όπως ο Μανόλης Αναγνωστάκης, ο Μαχμούντ Νταρουίς και άλλοι, μέσα στο χώρο του Δημοτικού Σχολείου, λειτουργούν συμπληρωματικά αναδεικνύοντας τόσο πως η τέχνη πηγάζει και οφείλει να καταλήγει στον άνθρωπο, όσο και την αστείρευτη δύναμη, όχι μόνο του καλλιτέχνη, αλλά συνολικά του ανθρώπου – αξιοποιώντας την ιστορική πείρα – να γίνει ο ίδιος του δημιουργός ενός κόσμου δίχως εκμεταλλεύση, φτώχεια, πολέμους και προσφυγιά.

*Ιστορικός τέχνης