Περί μούντζας, μαθητών, ευθυνών και άλλων … δαιμονίων

 

 

ΠΟΙΝΟλόγια και έρευνες… άνευ αντικειμένου

 

 

 


 

Του ΓΙΑΝΝΗ ΚΑΪΝΤΑΣΗ Δικηγόρου

 

 

«25.11.1968. Επιβάλλεται η ποινή της 3ημέρου αποβολής εις τον μαθητήν Μ.Σ. της Β΄ τάξεως δι’ ανάρμοστον συμπεριφοράν έναντι του Προέδρου της Κοινότητος κυρίου Αλεξανδράκη Παναγιώτου»

(Από το «Ποινολόγιον» του Γυμνασίου Νεαπόλεως Βοιών της Λακωνίας)

 


Όπως ενημερωθήκαμε από τον Τύπο την έντονη αντίδραση του υπουργείου Παιδείας προκάλεσε, η μούντζα των μαθητών, κατά τη διάρκεια της παρέλασης για την επέτειο της απελευθέρωσης των Ιωαννίνων. Το περιστατικό συνέβη το πρωί της Τρίτης όταν οι καθηγητές φυσικής αγωγής των δυο δημόσιων σχολείων που παρέλασαν στα Γιάννενα έδωσαν το πρόσταγμα στους μαθητές τους “Κλίνατε απ’ αριστερά” μόλις πλησίασαν στην εξέδρα των επισήμων, ενώ ο σημαιοφόρος του σχολείου φώναξε “Είστε μ*λάκες!”.

Τότε αγόρια και κορίτσια που φοιτούν στα σχολεία της πόλης γύρισαν το κεφάλι τους αριστερά, ενώ φώναξαν και συνθήματα κατά των παρευρισκομένων και ακολούθησε η μούντζα προς τους επίσημους. Το υπουργείο κάνει λόγο για “απαράδεκτο φαινόμενο” και προαναγγέλλει ποινές για όλους όσους εμπλέκονται στο περιστατικό.

Έρευνες;;;

“Το χθεσινό φαινόμενο είναι απαράδεκτο και νομίζω ότι λύπησε βαθιά όλους τους Έλληνες και τις Ελληνίδες. Προσέβαλε μια εθνική ημέρα, το συμβολισμό μιας πόλης και προσέβαλε περισσότερο αυτούς που το έκαναν και όχι αυτούς στους οποίους απευθυνόταν.

Ας αφήσουμε μακριά τα νέα παιδιά από όλες τις πολώσεις και τις συγκρούσεις που έχουν πολλών ειδών χαρακτηριστικά. Οι νέοι άνθρωποι είναι αυτοί που πραγματικά οργίζονται και θυμώνουν περισσότερο από την κατάσταση που επικρατεί στη χώρα. Οι νέοι άνθρωποι, όμως, είναι αυτοί που εκφράζουν και το ήθος της Ελλάδας.

Όσον αφορά το συγκεκριμένο περιστατικό, έχει δοθεί εντολή στους Διευθυντές και έχει ήδη ξεκινήσει έρευνα, για το πώς έγιναν αυτά τα επεισόδια ώστε να καταλογιστούν ευθύνες όπου υπάρχουν, σε όλα τα επίπεδα”.

*(Διαβάζοντας από την στήλη «Άλλα Λόγια» της καλής εφημερίδα «Η ΓΝΩΜΗ»: Μετανόησε η υπουργός Παιδείας κα Άννα Διαμαντοπούλου, για τα όσα είχε πει, μετά την μαθητική παρέλαση για την επέτειο της απελευθέρωσης των Ιωαννίνων, όπου οι μαθητές έστρεψαν την μούντζα τους, προς τους επισήμους. Λέει λοιπόν η κα υπουργός: «Σε μια εποχή, που η ζωή σε κάθε οικογένεια αλλάζει δραματικά και τα νέα παιδιά δεν βλέπουν ελπίδα και προοπτική, είναι κατανοητό να υπάρχει οργή και θυμός. Με οργή, θυμό, αλλά πέρα από τους κανόνες συμπεριφοράς της κοινωνίας μας, εκφράστηκαν και οι μαθητές στα Γιάννενα, προσφάτως, στην παρέλαση. Εν θερμώ αντέδρασα και εγώ απέναντι στο γεγονός ως υπουργός Παιδείας. Λάθος!» Κάτι είναι κι αυτό….»)

Η διαπόμπευση και η μούντζα…

Η μούντζα άραγε είναι ένα μέσο θυμού και οργής; Όχι βέβαια… Η μούντζα ήταν ανέκαθεν μια έκφραση κοινωνική αποδοκιμασίας, η δε καταγωγή της έρχεται από τα βάθη του Βυζαντίου (άλλοι αναφέρονται στην Αρχαία Ελλάδα) και σχετίζεται είτε με την τιμωρία εκ μέρους του δικαστή για πταισματικές παραβάσεις (τον μουτζούρωνε στο πρόσωπο, όταν τον καταδίκαζε, γι’αυτό όταν αθωωνόταν κάποιος «έβγαινε ασπροπρόσωπος) είτε με την διαπόμπευση. Στο Βυζάντιο διαπόμπευαν τους κλέφτες, τους δειλούς, τους μέθυσους, τους μοιχούς, τους προδότες και άλλους, είτε ήταν απλοί πολίτες είτε εξέχουσες προσωπικότητες. H μαστίγωση, η κουρά, η ρινότμηση και πολλά άλλα αποτρόπαια βασανιστήρια συνόδευαν την διαπόμπευση.

Η διαπόμπευση ήταν περιαγωγή του τιμωρουμένου συνήθως καθισμένου ανάποδα σε ένα γάιδαρο. Η περιαγωγη αυτη λεγονταν ειρωνικά θρίαμβος και συγύρισμα . Στο μεσαιωνα και ιδιαιτερα στην Κρήτη λεγονταν και γιβέντισμα (κατα Ανδ. απο το γαλλικο μεσαιωνικο gibbet=σταυρος, ενω κατα Ξανθουδίδη απο το τουρκικο güvenmek=εξευτελίζω ) πρβλ. γιβεντισμένη

Η διαπόμπευση ηταν μια πομπή με πρωταγωνιστή τον διαπομπευόμενο και ενα ξέφρενο οχλο που τον προσέβαλε και εξευτέλιζε με κάθε τροπο, σε πλατείες και δρόμους. Ηταν από τα πιο αγαπημένα θεάματα των βυζαντινών.

Καί σήμερα λέμε “είδα τις πομπές σου“, ή χαρακτηρίζουμε κάποιον ως “μπομπή ” (βλ. και “μπόμπιρας”). Πομπεύομαι  εχει σήμερα την έννοια του “ντροπιάζομαι”.

Για να διασκεδάσουν το κοινό που παρακολουθούσε τη διαπόμπευση και να γελοιοποιήσουν τον τιμωρούμενο, άλειφαν το πρόσωπό του με καπνιά (φούμο), την «ασβόλη». Τον «αποσβόλωναν». Σχετικές φράσεις το “έμεινε αποσβολωμένος“, “έφυγε αποσβολωμένος” κ.λ.π.

Το ρήμα «αποσβολώνω» είναι αντίστοιχο του αρχαίου «προπηλακίζω». Σύμφωνα με το λεξικό Σουίδα, «Προπηλακισμός: ύβρις είρηται δε από τον πηλόν επιχρίεσθαι τα πρόσωπα των ατιμίαν και ύβριν καταψηφιζομένων».Η λάσπη μέχρι και στις μέρες μας είναι σύμβολο ηθικής κατάπτωσης, συκοφαντίας και εξευτελισμού. Εκφράσεις : «Του ρίξανε λάσπη», ο «πολέμος της λασπης», μέχρι και ο νεολογισμος “λασπολογία“. Η διαπομπευση γινοταν στα φόρα δηλ. στις αγορές (απο το Λατινικο forum και πληθυτικος fora) αλλα και στο αμφιθέατρο-ιππόδρομο, και στούς δρόμους και τις πλατείες.

Δεν βγάζουμε λοιπόν κάτι (πχ. άπλυτα) ή άνθρωπο “στη φόρα” αλλά “στα φόρα“. Επομένως η συνηθισμένη έκφραση “θα τα βγάλω όλα στη φόρα” είναι λάθος.

Κατά το συγύρισμα ο διαπομπευόμενος κάθονταν ανάποδα σε γάιδαρο (από εκεί το “θα σου χέσω το γάιδαρο“) και οι φίλαθλοι του πετούσαν περιττώματα ζώων και παλαιά ράκη (πατσαβούρες) (Βλ. Ξανθ. σ.148 λ. γιβεντίζω όπου πατσαουριάζω= συνων. του γιβεντιζω). Γινόταν μια διακωμώδηση της γαμήλιας τελετής όπου χόρευαν οι θεατές το χορό των μανδηλιών (έκφραση:«της μπομπής τα μαντήλια») Ο κουρεμένος διαπομπευόμενος (κουτρούλης = με κούτρα ως τρούλος) ήταν ο γαμπρός, και η όλη “παράσταση” λέγονταν του κουτρούλη ο γάμος. Οι σοβαρές διαπομπεύσεις μεγαλόσχημων γινόταν στο (αμφι)θέατρο. Ο διαπομπευόμενος τότε έλεγαν ότι εθεατρίζετο. Γίναμε “θέατρο” σημαίνει: “βγήκαμε στο αμφιθέατρο” δηλ. ρεζιλευτηκαμε.

Την «ασβόλη» την έλεγαν και μούτζα ή “γάνα ” που σημαίνει μουντό χρώμα αλλά και παλάμη μουτζουρωμένη από στάχτη. Προέρχεται ίσως από το «μούζα = μαυρίλα» ή από το μούντα, μουντός. Την ασβόλη την έπιαναν με όλη την παλάμη και την άλειφαν στο πρόσωπο με ανοιχτά τα δάχτυλα. Έτσι προέκυψε, η παλάμη με ανοιχτά δάχτυλα, να είναι υβριστική χειρονομία. (μούντζα ή φάσκελο). Σχετικές φράσεις είναι «κοίτα μη με μουτζουρώσεις = κοίτα μη με προσβάλεις» ή «έφυγε μουτζουρωμένος= έφυγε ντροπιασμένος», “μούντζω τα” = μουτζουρωσέ τα, είναι ακατάλληλα. πρβλ. “φασκελοκουκουλωσ’ τα”. Όσοι την γλύτωναν, οι αθωούμενοι, έβγαιναν (από το δικαστήριο) ασπροπρόσωποι ή καθαροί. Σήμερα λέμε “να την βγάλουμε καθαρή” εννοώντας “την μούρη μας” ή “την όψη μας”

Οι μαθητές, εκφράζουν την λαϊκή παράδοσή χιλιετιών μέσα από αυτές τις ενέργειές τους. Η μούντζα είναι στοιχείο του DNA της βυζαντινής παράδοσης του Έλληνα. Και ας μην παρεξηγούνται οι άρχοντες, γιατί κατά το Βυζάντιο, δεν γλίτωναν από την διαπόμπευση ούτε καν οι Αυτοκράτορες, όπως π.χ. Ο Ιουστινιανός ο Β΄,669-711, γνωστός ως Ρινότμητος, Βυζαντινός Αυτοκράτορας της Δυναστείας του Ηρακλείου, βασίλεψε από το 685 μέχρι το 695 και ξανά από το 705 έως το 711 και δεν φαίνεται να ντράπηκε από την διαπόμπευσή του αλλά μάλλον αποθρασύνθηκε. βλ. [147 σ. 144]. Δεν μας παραξενεύει αυτό, γιατί οι Βυζαντινοί είχαν σωρεία αυτοκρατόρων με αρκετά εξευτελιστικά παρωνύμια [147 σ. 145] όπως: Αβάστακτος, Μονομάχος, Μέθυσος, Κοπρώνυμος, Παραπινάκης, Καυσαλώνης, Μούρτζουφλος, Μακελλάρης, Ονομάγουλος κλπ.

Οι μαθητές και η Χούντα

Εξίσου βέβαια αποθρασύνονται και οι ιδικοί μας σύγχρονοι επικεφαλής, οι οποίοι αναζητούν ευθύνες απέναντι στα παιδιά, που τα καλούν να παρελαύνουν ενώπιόν τους, την στιγμή που δοκιμάζουν το μέλλον τους. Πιστεύουν ότι έτσι θα μπορέσουν άραγε να κοπαδοποιήσουν ή να χαλιναγωγήσουν την μαθητιώσα νεολαία; Μάλλον λανθάνουν… Αυτές οι απόπειρες απέτυχαν σε άλλες εποχές, πιο δύσκολες… Πόσο μάλλον σήμερα.

Η πρόσφατη ιστορία, έχει καταγράψει ως το πρώτο μαζικό κράξιμο της χούντας να ανήκει στη μαθητιώσα νεολαία της Αθήνας, την οποία συγκέντρωσε ο Παπαδόπουλος στο Παναθηναϊκό Στάδιο στις 21 Απριλίου του 1969 για να δώσει πανηγυρικό τόνο στη δεύτερη επέτειο του πραξικοπήματος. Το γεγονός έχει περάσει στα “ψιλά” της ιστορικής μνήμης, ίσως επειδή η αυθόρμητη αντίδραση των μαθητών αιφνιδίασε έως και τις αδύναμες ακόμα αντιδικτατορικές οργανώσεις, ίσως πάλι επειδή το “κράξιμο” συνοδεύτηκε από τις κλασικές εμπνεύσεις των νεαρών στα γήπεδα.

Η σκηνή, πάντως, διασώθηκε στον αντιστασιακό Τύπο της εποχής. Αντιγράφουμε από τον “Ριζοσπάστη (Μαχητή)” του ΚΚΕ Εσωτερικού (φύλλο Απρίλη 1969): “Η φοιτητική και μαθητική νεολαία που μαντρώθηκε στο Στάδιο (κάθε απουσία έπρεπε να δικαιολογηθεί με συμβολαιογράφο!) πέτυχε την οργανωμένη νίλα του Παπαδόπουλου, μόλις άρχισε να μιλάει. Αναγκάστηκε να διατάξει πειθαρχία, την οποία ανέλαβαν να επιβάλουν οι χιλιάδες χαφιέδες”.

Περισσότερες λεπτομέρειες βρίσκουμε στο “Θούριο” του Ρήγα Φεραίου (φύλλο 10, Απρίλης 1969): “Μεγαλειώδης αντιστασιακή εκδήλωση της μαθητικής νεολαίας στο Στάδιο και αντίστοιχο ξεφτέλισμα της χούντας και της τρομοκρατίας της. Οι κραυγές αποδοκιμασίας και το κατευθείαν βρισίδι των εκπροσώπων της τυραννίας ήταν μια συνεχής κατάσταση. Χαρακτηριστικά ο Παπαδόπουλος στα πρώτα 10 λεπτά της ομιλίας του δεν μπόρεσε να πει τίποτε άλλο από ‘Δεν … δεν θα δυνηθώ … δεν θα δυνηθώ λέγω…’ Στο τέλος αναγκάστηκε να επικαλεστεί διάφορα μέσα ‘πειθαρχίας’ αλλά χωρίς αποτέλεσμα. Όλο το Στάδιο βούιζε από τις παντοειδείς κραυγές αποδοκιμασίας. Μετά νεκρική σιγή κάλυψε την υπόλοιπη εκδήλωση, παρόλα τα σταματήματα του Παπαδόπουλου που περίμενε εναγώνια κάποιο χειροκρότημα. Οι χαφιέδες που ήταν σκορπισμένοι ανάμεσα στους μαθητές δεν μπόρεσαν, δεν τόλμησαν να πουν ή να κάνουν τίποτα, χάνοντάς τα από τη μαχητική διάθεση και τον όγκο των μαθητών”.

Το ενθουσιώδες γηπεδικό κλίμα περιγράφει ο “Οδηγητής” της ΚΝΕ (φύλλο 6, Απρίλης 1969): “Με την εμφάνιση του ‘μεγάλου πατέρα’ στο Στάδιο τράνταξε ο κόσμος από το γιουχάισμα. Ο ‘σωτήρας’ σαν φρενοβλαβής που είναι εκνευρίζεται ακόμα περισσότερο. Καλεί συνεχώς στην ‘τάξη’ και απειλεί πειθαρχικές ποινές. Οι μαθητές απαντούν με ρυθμικές φωνές υπέρ… όχι φυσικά του ‘σωτήρα’, αλλά υπέρ του ‘Ολυμπιακού’. Το τσούρμο των χαφιέδων δεν είναι σε θέση να επισημάνει τους ‘αναρχικούς’ γιατί όλοι οι μαθητές φωνάζουν γιουχαϊζοντας χωρίς διακοπή. Οι χαφιέδες φωνάζουν υπέρ του αρχηγού τους. Ο ‘πατέρας’ των Ελλήνων απειλεί: ‘Αν ήμουν στην τάξη θα σας απέβαλα’, λέει στους μαθητές”. 

Αναζήτηση υπευθύνων…

Φυσικά ο Παπαδόπουλος δεν μπορούσε να “αποβάλει” όλους τους μαθητές της Αθήνας. Φρόντισε όμως να καταστήσει υπεύθυνους τους δασκάλους και τους καθηγητές για τα περαιτέρω.

Το ίδιο κάνει σήμερα το Υπουργείο Παιδείας, όπου αναζητεί να αποδώσει ευθύνες για την παρέλαση των μαθητών στα Ιωάννινα, την αντίδρασή τους μπροστά στους επίσημους και την ελληνοπρεπέσταση και βυζαντινογενή μούντζα.

Μας θυμίζει το ποινολόγιο του Γυμνασίου Νεαπόλεως Βοιών της Λακωνίας, όπου επιβάλλεται 3ήμερη αποβολή σε μαθητή δι’ανάρμοστον συμπεριφορά έναντι του προέδρου της κοινότητας. Έστω κι αν λίγες ώρες μετά η Υπουργός ανακαλεί αναφέροντας ότι ««Σε μια εποχή, που η ζωή σε κάθε οικογένεια αλλάζει δραματικά και τα νέα παιδιά δεν βλέπουν ελπίδα και προοπτική, είναι κατανοητό να υπάρχει οργή και θυμός. Με οργή, θυμό, αλλά πέρα από τους κανόνες συμπεριφοράς της κοινωνίας μας, εκφράστηκαν και οι μαθητές στα Γιάννενα, προσφάτως, στην παρέλαση. Εν θερμώ αντέδρασα και εγώ απέναντι στο γεγονός ως υπουργός Παιδείας. Λάθος!»

Άραγε με τις διαπομπεύσεις αυτές μαθαίνουν τίποτε; Οι μαθητές εκπαιδεύουν το εκπαιδευτικό σύστημα; Μέχρι στιγμής δεν βλέπουμε κάτι τέτοιο… Για ένα μόνο μπορούμε να είμαστε βέβαιοι. Ότι ο τρόπος αυτός της αντίδρασης, μπορεί να ξεφεύγει από «τους κανόνες συμπεριφοράς της κοινωνίας μας», όπως αναφέρει η κα Διαμαντοπούλου, όμως είναι αυθόρμητος και δεν κατευθύνεται από κανέναν! Γιατί οι μαθητές έχουν αποδείξει ότι έχουν το αισθητήριο να αποφεύγουν τις κακοτοπιές και να μπορούν να εκφράζονται χωρίς παρωπίδες…Και αυτό σημαίνει πολλά!

(πηγές, που χρησιμοποιήθηκαν για το κείμενο αυτό : http://www.stougiannidis.gr/diapobeysi1.htm#1 http://www.iospress.gr/ios2000/ios20001119a.htm http://www.gnomiartas.gr/asides/item/2498-%CE%B1%CE%BB%CE%BB%CE%B1-%CE%BB%CE%BF%CE%B3%CE%B9%CE%B1-%CE%B1%CF%80-%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CE%B3%CE%BD%CF%89%CE%BC%CE%B7)